Place for some configs

Bu sayfa en iyi google chrome ve mozilla firefox tarayıcılarıyla görüntülenir.


Yöntem

Derlem dilbilimi konusunda daha önce de değinildiği gibi, Türkiye’deki ve Batı’daki çalışmalar karşılaştırıldığında Türkiye için bu alanın henüz çok yeni olduğu görülmektedir. Türlü nedenlerle Türkçenin dilsel verilerini bütünüyle ortaya koyabilecek çalışmalar yapılabilmiş değildir. Bu nedenle, Türkçe için temsil gücü yüksek derlemin oluşturulması yapılması gereken en önemli çalışmalardan biri olmalıdır.

Türkçe için temsil niteliği olan bir derlemin oluşturulamamasının nedenlerinden biri, bir derlemin, bilgisayar tarafından okunabilecek yapıda işaretlenmiş olması zorunluluğudur. Bu işaretlemeler, XML (Extansible Mark-up Language), SGML (Standard Generalized Mark-up Language) ve TEI (Text Encoding Initative) gibi işaretleme dilleri aracılığıyla yapılan ayrıntılı işaretlemelerdir. Bunun yanında kimi derlemlerin kendilerine özgü etiketleme sistemi geliştirdikleri de görülmektedir. Derlem işaretleme işlemleri zaman alıcı ve yüksek maliyetli çalışmalardır. Yukarıda sayılan ya da bunlara benzer programlarla işaretlenerek bilgisayarlarca işlenebilir ve okunabilir hale getirilen bir derlem Java, Perl, PHP vb. türlü programlama dilleriyle hazırlanan görsel arayüze sahip yazılımlarla sorgulanabilmektedir. Böylelikle dilsel verilerin görünümlerinin belirlenmesi, sorgulanabilmesi hızlı ve güvenilir biçimde kullanılması bir dijital ortamla mümkün olmaktadır.

Temsil gücü yüksek bir derlemin oluşturulabilmesi için yöntemle ilgili ilk aşama kuşkusuz dönemi temsil edebilecek sayıda ve nitelikte eserlerin seçilmesidir. Bu, projenin başarılı olmasının en temel koşullarından biridir. Bu amaçla, farklı türlerde ve yeterli sayıda yazılı ürünün seçilmesi dönemin genel söz varlığının yeterli derecede temsil edilmesini sağlayacaktır. Yukarıda da belirtildiği gibi, dönem ürünleri tür açısından çeşitlilik arz etmektedir.

Orhon Türkçesi döneminde çoğunluğu taşa, bir ölünün ardından yazılan metinler, kimi zaman salt kendini geleceğe taşıma çabasıyla yazılmış bir tür not görünümündeyken kimi zaman da ölünün geçmişte yaptıklarını, savaşlarını, başarılarını anlatan, gelecek kuşakların ders almasının beklendiği söylev niteliğinde ürünlerdir. Bu yazıtlar, hacimce sınırlı olmalarına karşın dil özellikleri ve söz varlığı açılarından oldukça gelişmiş ve geniş kapsamlı bir yapıya sahiptir. 

Uygurca döneminde yazılan metinler ise Orhon Türkçesindeki metinlere oranla daha hacimli, dil özellikleri ve söz varlığı açılarından daha gelişmiş bir görünüm arz etmektedir. Bu dönemde kabul edilen dinlerin etkisiyle, bu dinleri anlamak, öğrenmek ve yaygınlaşmasını sağlamak amacıyla dini içerikli metinleri Çince, Sanskritçe, Toharca ve Sogdca gibi dillerden çeviren Uygurlar, özgün yapıtlar da meydana getirerek son derece gelişmiş bir edebiyat dili yaratmışlardır. Bu dönemde, masallar, hikâyeler, biyografi türünde eserler, dualar, tövbe duaları, fal kitabı, dini bilgiler içeren kitaplar, sutralar, ilahiler gibi dini içerikli eserler yanında vasiyetname, kira sözleşmesi, satış sözleşmesi, mektup gibi din dışı konularda düzyazı ve şiir türünde ürünler meydana getirilmiştir.

Karahanlı Türkçesi döneminde İslamiyet’in Türklerce kabulü dolayısıyla Kur’an tercümelerinin yapıldığı gözlenmektedir. Bunun yanında bu dönemin en önemli ürünleri Türk dilinin de en önemli yapıtları olan Kutadgu Bilig ve Divanü Lugati’t-Türk’tür. Atebetü’l-Hakayık da Karahanlı Türkçesi döneminde kaleme alınmış didaktik türde bir eserdir. Tüm bu metinlerin derlenmesi işlemi, 5846 Numaralı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun 35. Maddesi (1.-4. fıkralar)’nde belirtilen hükümler çerçevesinde yapılacaktır.

Derlemin kapsamını oluşturan dönem metinlerinin içerik ve tür açısından zengin bir görünüme sahip olması, derlemin temsil gücünün yüksek olacağı konusunda da bize açık bilgiler vermektedir.

Son yıllardaki teknolojik gelişmelere koşut olarak dil çalışmalarında, bilgisayar bilimlerindeki yeni yöntem ve uygulamaların daha hacimli dil malzemesini doğru ve daha faydacı amaçlar doğrultusunda işleme olanağı da araştırmacıların hizmetine sunulmaktadır. DDİ olarak adlandırılan alana özgü yöntem ve uygulamaların derlemin oluşturulmasında ve araştırmacıların hizmetine sunulmasında önemli katkılar sağlayacağı açıktır.

Derlem için seçilen metinlerin ortak yazı karakterleri belirlendikten sonra bilgisayar ortamına aktarılmasıyla birlikte yukarıda söz edilen uygulamalar ve dil programları aracılığıyla metinlerin işaretlenerek bilgisayarlarca okunabilir hale getirilmesi işlemi başlayacaktır. Uzun zaman gerektiren bu işlemin ayrıca yoğun çalışmalarla denetlenmesi ve doğacak hataların giderilmesi amacıyla bilgisayar ortamındaki verilerin tekrar tekrar kontrolü gerekmektedir. Bu işlemler sırasında derleme özgü yeni yazılımların geliştirilmesi gibi bir durum da söz konusudur.

Tüm bu işlemlerin tamamlanmasının ardından yine derlemimiz için oluşturulacak bir arayüzle derlem kullanıcının hizmetine sunulacaktır. Kullanıcı, projenin tamamlanmasıyla, aradığı sözcüğün türünü, kullanım sıklığını, kullanıldığı metinleri, yazım özelliklerini hızlı ve güvenilir bir biçimde görme olanağına sahip olacaktır.

Eski Türkçenin Orhon Türkçesi ve Uygurca dönemi ile Karahanlı Türkçesi dönemleri ses, biçim vb. dil özellikleri açısından benzer pek çok yönü barındırmanın yanında kimi farklılıkları da barındırmaktadır. Örneğin Orhon Türkçesinin söz içi ve söz sonu -b-, -b sesleri Uygurcada -v-, -v; Karahanlı Türkçesinde -w-, -w olarak gelişmiştir. Dolayısıyla Orhon Türkçesinin eb “ev” sözcüğü Uygurcada ev; Karahanlı Türkçesinde ew biçimindedir. Bu durumda okuyucu derlemde eb sözcüğünü aradığında, sözcüğün yanında ev ve ew sözcüklerini ve bunların ilgisini görebilmelidir. Bunun gibi, Orhon Türkçesinin anyıg “kötü, fena” sözcüğü, Uygurcada anıg ve ayıg; Karahanlı Türkçesinde ayıg biçiminde görülmektedir. Okuyucu, anyıg sözcüğünü aradığında söz konusu farkı üç biçimi de görecek ve karşılaştırabilecektir.

Bir verinin metin içinde hangi türlerde kullanıldığı, farklı yazım özelliğinin olup olmadığı gibi durumlar veri işleme sırasında ortaya konulacak işlemlerdir. Projede görev alacak araştırmacı ve bursiyerler, herhangi bir verinin sözcük türü olarak görevini ve yazım biçimini proje için geliştirilecek yazılım aracılığıyla oluşturulacak veri tabanına gönderecektir. Yazılım, gönderilen verilerin kim tarafından, ne zaman gönderildiğinin proje yürütücüsü tarafından görüntülenmesine olanak verecektir. Böylelikle gönderilen veriler, yürütücü ve araştırmacılarca denetlenecek, olası hatalara başlangıçta önlemler alınacaktır. Öyle ki, projenin başarısı veri tabanına aktarılan bilgilerin doğruluğuna bağlıdır. Sistemin işleyişinin sağlıklı olması amacıyla projede görev alacak yazılım uzmanı, teknik uzman ve bilgi işlem sorumlusundan destek alınacaktır.

Bu sayfa en iyi google chrome ve mozilla firefox tarayıcılarıyla görüntülenir.